«ΚΥΛΗΣΕ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΦΛΕΒΕΣ ΤΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ ΚΙ ΑΠΟΚΤΗΣΕ ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ»

  Τα τελευταία χρόνια της ζωής του σημαδεύτηκαν από την πίκρα και την απογοήτευση. Ο άνθρωπος που έδωσε όλη του την περιουσία στον αγώνα για κοινωνική δικαιοσύνη, έφυγε πάμπτωχος, αλλά χωρίς να προδώσει τις δυο αξίες που λάτρευε. Την εντιμότητα και την αξιοπρέπεια.

Οι τρεις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα σημαδεύονται από νέες πολιτικές τάσεις που απορρέουν από μια κοινωνική ανησυχία για το μέλλον, μια αβεβαιότητα που έκανε πιο ισχυρή η διαφορά των τάξεων και η μιζέρια των ανθρώπων που δεν είχαν πέρα από τα χέρια τους κανένα μέσον επιβίωσης. Οι σπουδές ήταν κάτι εντελώς ξένο για την πλειονότητα της λαϊκής τάξης, οι συνθήκες δουλειάς απαράδεκτες για τα σημερινά δεδομένα. Εκλιπαρούσε ο φτωχός φαμελίτης για το μεροκάματο και για να το εξασφαλίσει δούλευε από το ξημέρωμα ως το σούρουπο.

Έτυχε στις τελευταίες στιγμές συγγενών, που στην περίοδο που αναφερόμαστε βρίσκονταν στην παραγωγική τους ηλικία, να βλέπεις ότι και μπροστά στο κατώφλι του θανάτου ...βιάζονταν μέσα στο επιθανάτιο παραλήρημά τους να τρέξουν στη δουλειά!

Η ανάγκη της επιβίωσης με ανθρώπινες συνθήκες δημιούργησε τις πρώτες τάσεις εξέγερσης που ενθάρρυναν οι διανοούμενοι της εποχής.

Οι νέες ιδέες βρήκαν χώρο έκφρασης μέσα από τις εκδόσεις της εφημερίδας «Ο Εργάτης» που εξέδιδε ο ριζοσπάστης Παναγιώτης Πανάς την περίοδο 1875-76, η ημερήσια εφημερίδα κοινωνιστικής απόχρωσης «Νέες Ιδέες», το περιοδικό «Άρδην» που εξέδωσε ο Πλάτων Δρακούλης, για να αναφέρουμε  ορισμένες από τις προσπάθειες αυτές. Παράλληλα, τους Έλληνες νεοϊδεάτες, ριζοσπάστες και φιλελεύθερους, απασχολούσε η πολιτική οργάνωσή τους. Προς αυτή την κατεύθυνση υπήρξαν πάλι ορισμένες προσπάθειες με σημαντικότερη εκείνη του Πολιτικού Συνδέσμου «Ο Ρήγας» της οποίας ένας από τους δημιουργούς υπήρξε ο Π. Πανάς.  Το 1885 ο Πλάτων Δρακούλης, σοσιαλιστής από την Ιθάκη, πήρε την πρωτοβουλία να εκδόσει ένα «σοσιαλιστικό περιοδικό» υπό τον τίτλο «Άρδην»  Γύρω του συγκεντρώθηκε ένας κύκλος οπαδών των νέων ιδεών, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο νεαρός Σταύρος Καλλέργης. Η δράση του Καλλέργη τα επόμενα χρόνια, τόσο στην προπαγάνδα με την έκδοση κυρίως της εφημερίδας «Σοσιαλιστής» και στη θεωρία, με την έκδοση θεωρητικών ή εκλαϊκευτικών φυλλαδίων, γνωστότερα από τα οποία είναι το «Εγχειρίδιον του Εργάτου», όσο και η ηγετική συμμετοχή του στην δημιουργία του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου στην Αθήνα, τον έφερε στο Πάνθεον των Ελλήνων Σοσιαλιστών.

Ο πρώτος Έλληνας σοσιαλιστής έμεινε στην ιστορία κυρίως από την πρώτη Εργατική Πρωτομαγιά στην Ελλάδα που διοργανώθηκε στο Καλλιμάρμαρο στις  2 Μαΐου 1893.

Λίγα χρόνια πριν το 1890 ο Στ. Καλλέργης -εφαρμόζοντας την απόφαση της Β΄ Διεθνούς, που όριζε την 1η Μάη ως ημέρα αγώνων της εργατικής τάξης και τιμής προς τους Αμερικανούς εργάτες που δολοφονήθηκαν στο Σικάγο την 1η Μάη 1886- οργάνωσε μια συγκέντρωση συμβολικού γιορτασμού της Πρωτομαγιάς στις στήλες του Ολυμπίου Διός, μεταξύ φίλων και συντρόφων, όπου και ανήγγειλε την ίδρυση του Σοσιαλιστικού Συλλόγου και την έκδοση της εφημερίδας «ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΗΣ». Την Πρωτομαγιά του 1891 ο Στ. Καλλέργης μαζί με 12 ακόμα Σοσιαλιστές πήγαν ομαδικά στο φωτογραφείο Σούτσου και φωτογραφήθηκαν, σε ένδειξη συμβολικής συμμετοχής στην παγκόσμια διαμαρτυρία των εργαζομένων. Τον επόμενο χρόνο, την Πρωτομαγιά του 1892, 30 σοσιαλιστές με επικεφαλής τον Στ. Καλλέργη συγκεντρώθηκαν μπροστά στο Στάδιο, διαμαρτυρόμενοι κατά του «πλουτοκρατικού αθλίου συστήματος».

Το 1893 η Εργατική Πρωτομαγιά αποκτά για πρώτη φορά μαζικό χαρακτήρα. Στην εφημερίδα «ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΗΣ» (αριθμός φύλλου 23, πρώτο 15ήμερο του Μάη 1893) αναγγέλλεται η πρωτομαγιάτικη εκδήλωση: «Στας δύο Μαΐου, ημέρα Κυριακήν, 5μ.μ. εις το Αρχαίον Στάδιον όπισθεν του Ζαππείου, εις την γέφυραν όπου είναι τα Αγγλικά μνημεία με κυπαρίσσια: Όλοι οι Σοσιαλισταί και οι υπό μισθόν πάσχοντες θα συναθροισθώσι διά να υπογράψωσι Ψήφισμα προς την Βουλήν των Ελλήνων...».

Οι συγκεντρωμένοι φθάνουν περίπου τους 2.000. Ένας μεγάλος αριθμός για την εποχή εκείνη, δεδομένων των πολιτικών συνθηκών, αλλά και του συνολικού πληθυσμού Αθήνας και Πειραιά που δεν ξεπερνούσε τις 150.000. Τη μαζική αυτή συγκέντρωση αποτελούσαν μέλη του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου, αλλά και «μέγα πλήθος εκ των πασχουσών εργατικών τάξεων των ευρισκομένων υπό τον ζυγόν του μισθού...» όπως γράφει η εφημερίδα «ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΗΣ» στο επόμενο φύλλο της.

Ο Στ. Καλλέργης, μιλώντας στους συγκεντρωμένους, ανέπτυξε τη δράση και τους στόχους των σοσιαλιστών και διάβασε ψήφισμα, το οποίο κάλεσε να υπογράψουν για να κατατεθεί στη Βουλή.

Στο ψήφισμα σημειώνεται «...διαμαρτυρόμεθα κατά του σημερινού πλουτοκρατικού αθλίου συστήματος και ζητούμεν την επί του παρόντος βελτίωσιν της θέσεως των εργατών και μισθωτών και την διάδοσιν των σοσιαλιστικών αρχών, με σκοπόν την κατάργησιν του κληρονομικού δικαιώματος και της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής διά νομίμων και ειρηνικών μέσων, εάν δε ταύτα αποδειχθώσιν ανεπαρκή τότε διά παντός μέσου να διαδώσωμεν, να επιβάλλωμεν και να εφαρμόσωμεν τας ιδέας μας». Στη συνέχεια αναφέρεται το πλαίσιο αιτημάτων, αποκαλυπτικό για την κατάσταση της εργατικής τάξης την εποχή εκείνη:

«α) Την Κυριακή να κλείωσι τα καταστήματα και τα εργοστάσια καθ’ όλην την ημέραν και οι πολίται να αναπαύονται.

β) Οι εργάται και οι μισθωτοί να εργάζονται 8 ώρες την ημέραν.

γ) Να απονέμεται σύνταξις εις τους εκ της εργασίας παθόντας και καταστάντας ανικάνους, προς συντήρησιν εαυτών και της οικογενείας των.

δ) Να καταργηθώσιν αι θανατικαί εκτελέσεις.

ε) Να καταργηθεί η διά χρέη προσωπική κράτησις και

στ) Το Διοικητικό Συμβούλιον του Κεντρικού Συλλόγου να επιδώσει το Ψήφισμα τούτο εις την Βουλήν».

Το Ψήφισμα υπέγραψαν 500 άτομα. Όμως καθώς η επίδοσή του στη Βουλή καθυστέρησε περίπου επτά μήνες, τα μέλη του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου συνέχισαν να μαζεύουν υπογραφές. Στις 2 Δεκεμβρίου 1893 όταν τα μέλη του ΔΣ του Συλλόγου με επικεφαλής τον Στ. Καλλέργη πήγαν στην Παλαιά Βουλή να επιδώσουν το Ψήφισμα, είχαν μαζευτεί 2.000 υπογραφές.

Ο πρόεδρος της Βουλής παραλαμβάνει το Ψήφισμα. Ο Καλλέργης ανέβηκε στο θεωρείο των δημοσιογράφων, περιμένοντας να ακούσει τον πρόεδρο να το διαβάζει, κάτι που δεν έγινε. Το γεγονός αυτό προκάλεσε την αντίδραση του Καλλέργη, που από τα δημοσιογραφικά θεωρεία άρχισε δυνατά να αναφέρει το περιεχόμενο του Ψηφίσματος. Μια ομάδα αστυνομικών τον συλλαμβάνουν και τον τραβούν έξω από την αίθουσα της Βουλής, ενώ αυτός φωνάζει «Ζήτω ο Σοσιαλισμός». Ο Καλλέργης ξυλοκοπήθηκε από τα όργανα της τάξεως και δικάστηκε σε 12 ημέρες φυλάκιση. Έτσι, έληξε η πρώτη στην Ελλάδα Εργατική Πρωτομαγιά και τα γεγονότα που συνδέθηκαν με αυτή.

Τον επόμενο χρόνο, το 1894, Καλλεργικοί, Δρακουλικοί και Αναρχικοί παίρνουν την απόφαση να γιορτάσουν όλοι μαζί την Πρωτομαγιά. Η εκδήλωση σημείωσε τεράστια επιτυχία με τη συμμετοχή πάνω από 6.000 ατόμων.

Η μορφή του Σταύρου Καλλέργη ωστόσο έγινε φωτεινό ορόσημο στη μνήμη μας από διάφορες διηγήσεις που καταγράψαμε αρχές της δεκαετίας του 90 με τη βοήθεια του γιατρού και συγγραφέα Μανόλη Καλλέργη.

Ο πρώτος που μας μίλησε για τον πρωτεργάτη του σοσιαλισμού στην Ελλάδα ήταν ο αείμνηστος πια Δημήτρης Καλλέργης καθηγητής Θεολογίας και Γαλλικών.

Με εκπληκτική διαύγεια πνεύματος παρά τη μεγάλη του ηλικία μας μίλησε για έναν νέο ατίθασο που δεν θέλησε να επωφεληθεί από τις προσβάσεις που υπήρχαν στο παλάτι και θα του εξασφάλιζαν μια άνετη ζωή. Από νωρίς πήρε στα χέρια του τη ζωή του και το πρώτο που τον απασχόλησε ήταν οι σπουδές. Ήταν από τους πλέον τολμηρούς για τις συνθήκες της εποχής του και όσο του επέτρεπαν οι περιστάσεις ταξίδεψε και διεύρυνε τους πνευματικούς του ορίζοντες ,ερχόμενος σ’ επαφή με μεγάλες προσωπικότητες της εποχής του. Ο Σταύρος Καλλέργης, μας είπε ο αξέχαστος συμπολίτης διέθετε σημαντική κλασική παιδεία. Αυτό φαίνεται όμως και από το γεγονός ότι σε όλα του τα παιδιά έδωσε αρχαιοελληνικά ονόματα.

Η συνέντευξη όμως που μου είχε παραχωρήσει ο μεγάλος μας καλλιτέχνης και δάσκαλος του πολιτισμού Λυκούργος Καλλέργης, ήταν συγκλονιστική γιατί παρουσίαζε το Σταύρο Καλλέργη, τον τρυφερό πατέρα και άνθρωπο.

Αυτό που θυμάται ο Λυκούργος Καλλέργης από τον πατέρα του είναι ότι βρισκόταν συχνά στο δικό του κόσμο, βυθισμένος στις σκέψεις του. Ήταν ένας άνθρωπος γεμάτος εμπειρίες από τη ζωή, ένας συνειδητός ιδεολόγος, ένας πατέρας που έδινε στα παιδιά του, ότι μπορούσε περισσότερο για να τα νοιώθει ευτυχισμένα.

Όπως συμβαίνει όμως παντού και πάντοτε, κάποτε οι δυο μεγαλύτεροι γιοι ο Πλάτων και ο Σωκράτης, αποφάσισαν να κάνουν τη δική τους επανάσταση και έφυγαν από το σπίτι παίρνοντας μαζί τους και το Λυκούργο. Η νύχτα τους βρήκε στο δρόμο και δεν έδειχνε καθόλου φιλική. Οι τρεις «δραπέτες» τα «χρειάστηκαν» αλλά μόνο ο Λυκούργος άφησε να εκδηλωθούν τα συναισθήματά του με την ηθική ασυλία που του έδινε η μικρή του ηλικία. Πεινασμένος και διψασμένος καθώς ήταν έβαλε τα κλάματα. Οι δυο μεγαλύτεροι κατάφεραν τελικά να τον ηρεμίσουν και μετά αφού δεν είχαν άλλη επιλογή, ξάπλωσαν στη ρίζα ενός μεγάλου δέντρου και τους πήρε ο ύπνος. Ξύπνησαν στα κρεβάτια τους. Ο πατέρας που είχε αναστατωθεί με την εξαφάνιση και είχε βγει προς αναζήτησή τους, όταν τους  βρήκε κάτω από το δέντρο να κοιμούνται τους μετέφερε στο σπίτι έναν έναν με προσοχή να μην τους ξυπνήσει.

Ο Σταύρος Καλλέργης πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στον τόπο του πάμπτωχος.

Αυτός που είχε διαθέσει όλη του την περιουσία στον αγώνα, με κατεστραμμένο όλο τον καρπό του μόχθου του, χωρίς εφημερίδα πια, προσπαθούσε να εξασφαλίσει τα προς το ζην δημιουργώντας μια μικρή επιχείρηση. Αλλά η κατανόηση που έδειχνε γεμίζοντας το τεφτέρι της πίστωσης, γρήγορα τον έφερε σε μεγαλύτερο αδιέξοδο. Εκείνος όμως έμεινε πιστός ως το τέλος στην ιδεολογία του. Κι ένα σύμβολο για τους επόμενους, που μέσα από το «Πάντες δι‘ έκαστον έκαστος διά πάντες» διδάσκονται τον πρώτο και βασικό κανόνα για να τιμάται πάνω από όλα η έννοια του ανθρώπου σε μια κοινωνία.