Ο Φραντσέσκο Βαλεντίνι είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο LaSapienza της Ρώμης. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Βαλεντίνι στην ιταλική κρατική τηλεόραση, στο πλαίσιο του μορφωτικού προγράμματος EnciclopediaMultimedialedelleScienzeFilosofiche.

Σε τι οφείλεται  η κακή φήμη της πολιτικής;

Το θέμα είναι κλασικό. Ο Κρότσε παρατηρούσε ότι η πολιτική, επειδή είναι πάλη, δεν είναι αγαπητή σε πολλούς που επιθυμούν ηρεμία και ανάπαυση. Νομίζω ότι μπορούμε να προσθέσουμε και κάτι ακόμα: εξαιτίας αυτού του χαρακτήρα της, της πάλης, της δράσης με την πιο ισχυρή έννοια του όρου, εξαιτίας του ότι είναι πάντοτε στραμμένη προς το μέλλον, η πολιτική έχει μια γλώσσα που δεν είναι πάντα εξ ολοκλήρου ειλικρινής· μια γλώσσα που δεν δηλώνει, αλλά που παρακινεί και προστάζει. Αυτό όμως μπορεί να λεχθεί για τη δράση ως τέτοια, η οποία αποβλέπει όχι στο να γνωρίσουμε αλλά στο να αλλάξουμε τα πράγματα, και επομένως μπορεί, το πολύ, να προβλέπει, καθώς το αποτέλεσμά της εξαρτάται από τη διαπλοκή της με τις δράσεις άλλων, από τη συνάντηση ή τη σύγκρουσή της με την αντικειμενική κατάσταση. Με δυο λόγια, η δράση είναι πάντοτε επισφαλής και δεν γίνεται πλήρως κατανοητή. Δεν είχε άδικο ο Πλάτων όταν έλεγε ότι ο πολιτικός έχει το δικαίωμα να λέει ψεύδη. Χρειάζεται μόνο να προσθέσουμε ότι δεν πρόκειται για ψεύδη στην κυριολεξία του όρου, αλλά για μια γλώσσα που παρακινεί τοποθετώντας τη δράση πέρα από το δίλημμα του αληθούς και του ψευδούς. Επειτα θα κρίνουν οι ιστορικοί.

Στα αστικά και στα ποινικά δικαστήρια υπάρχει και ένα δικαστήριο της ιστορίας;

Θα έλεγα ότι σε αυτό το ερώτημα, που μας κάνει να σκεφτόμαστε τον Χέγκελ, πρέπει να απαντήσουμε ναι, αποφεύγοντας όμως μια κοινότοπη ερμηνεία αυτού του "ναι". Η πολιτική δράση, πράγματι, δεν αποτιμάται με την απλή επιτυχία. Ο Μακιαβέλι, για παράδειγμα, έλεγε ότι ο ηγεμόνας που κατακτάει το κράτος με τα εγκλήματα δεν πρέπει να εγκωμιάζεται εξίσου με τον ηγεμόνα που κατακτάει το κράτος με την αρετή. Μπορούμε να θυμηθούμε και τον Αριστοτέλη, που είναι πιο σύγχονος από πολλούς σύγχρονους φιλοσόφους της πολιτικής, ο οποίος έλεγε ότι ο σκοπός του κράτους δεν είναι το ζην αλλά είναι το ευ ζην, είναι ο ενάρετος βίος.

Οταν αντιτίθενται στην πολιτική, ποιο πράγμα επικαλούνται;

Αντιτίθενται στην πολιτική στο όνομα δύο αιτημάτων που συγκλίνουν, του αιτήματος του ατόμου ως τέτοιου και του αιτήματος της κοινωνίας ως τέτοιας. Είναι αιτήματα που μπορούν να χαρακτηριστούν φιλελεύθερα. Το άτομο έχει τα δικαιώματά του, πρέπει να αναπτύσσει ελεύθερα τις πρωτοβουλίες του, να ικανοποιεί τους εγωισμούς του, ακόμα και τις ιδιοτροπίες του, και όλα αυτά καταλήγουν σε καλό για όλους, σε αύξηση του πλούτου. Το ίδιο λέγεται και για την κοινωνία, για τον κόσμο της οικονομίας: χρειάζεται να τον αφήσουμε να αναπτυχθεί σύμφωνα με τους κανόνες του, να μην εμποδίζουμε τους μηχανισμούς του με εξωτερικές παρεμβάσεις. Αυτοί είναι λόγοι που διατυπώνονται από την εποχή του Διαφωτισμού και θα έλεγα ότι μπορούμε να μιλήσουμε για μιαν "αντιπολιτική" του 18ου αιώνα. Αυτοί οι λόγοι αναπτύχθηκαν από τον Καντ, ο οποίος, μέσα από μια πολύ πολύπλοκη συλλογιστική, παρουσίαζε την προοπτική της υπέρβασης του ίδιου του ορίζοντα της πολιτικής και της "μακιαβελικής" πάντοτε φαινομενολογίας της πολιτικής. Στην πραγματικότητα όσοι σκέφτονται με αυτόν τον "αντιπολιτικό" τρόπο σκέφτονται μια διαφορετική πολιτική, επειδή η πολιτική στην ολότητά της δεν είναι νοητή μόνον από τη σκοπιά του ατόμου και της κοινωνίας. Τι θα είχαμε όμως αν αυτές οι θέσεις εφαρμόζονταν πλήρως; Θα είχαμε μια πολιτική που θα στρεφόταν εναντίον του "ψυχρού τέρατος", δηλαδή του κράτους, που είναι λιγότερο ή περισσότερο τυραννικό, και θα είχαμε την κυριαρχία του πλούτου, εκείνου που ο Χέγκελ αποκαλούσε το "άγριο κτήνος". Και δεν είναι βέβαιο ότι το άγριο κτήνος είναι πιο ευχάριστο από το ψυχρό τέρας.

Η πολιτική χρειάζεται και άλλες αξίες για να αποκτήσει το πλήρες νόημά της;

Είναι αναμφίβολο ότι η πολιτική χρειάζεται να αναφέρεται σε άλλες αξίες, σε αξίες που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε μεταπολιτικές. Θυμίσαμε τον ενάρετο βίο του Αριστοτέλη, μιλήσαμε για εμπλουτισμό του νοήματος και νόημα σημαίνει ανθρώπινη ελευθερία. Επανέρχεται έτσι το παλιό πρόβλημα των σχέσεων ηθικής και πολιτικής. Ο άνθρωπος είναι φυσικά πολιτικός, επειδή ζει στην κοινότητα, αλλά έχει και ανάγκες που δεν είναι στενά πολιτικές και που μπορούμε να τις ονομάσουμε ηθικές. Θα έλεγα ότι η πολιτική είναι ο "λόγος ύπαρξης" της ηθικής, προκαλεί τη γέννηση της ηθικής. Αλλά η ηθική είναι ο "λόγος αποτίμησης" της πολιτικής, είναι το κριτήριο με το οποίο αξιολογούμε τις πολιτικές πραγματικότητες. Για να υλοποιηθεί η Πολιτική με Π κεφαλαίο, χρειάζεται φυσικά να τροποποιηθεί η σχέση ανάμεσα σε κυβερνώντες και κυκβερνώμενους. Ο Αριστοτέλης λέει ότι η δημοκρατία είναι το καθεστώς των φτωχών και την αντιπαραθέτει στην ολιγαρχία που είναι το καθεστώς των πλουσίων. Το οικονομικό περιεχόμενο γίνεται αποφασιστικό. Θα μπορούσαμε ίσως να συμπεράνουμε ότι οι δημοκρατικές διαδικασίες χωρίς μιαν ορισμένη ισότητα είναι κενές, ενώ η ισότητα χωρίς τις δημοκρατικές διαδικασίες είναι τυφλή.